درست در همان روزی که خبر جمع آوری کتاب های صادق هدایت دربیست و یکمین نمایشگاه بین المللی کتاب تهران، در رسانه ها دیده شد، این جملات را می خواندم كه در چهارمین شماره «کتاب» –نخستین نشریه ایرانی در معرفی کتاب- که در دی ماه ۱۳۱۱ منتشر شده است:

«۵۰ – زنده بگور: بقلم صادق هدایت در ۱۳۰۹ در مطبعه فردوسی بقطع پستی بزرگ در ۸۰ صفحه طبع شده و سه قران قیمت دارد. این کتاب حاوی هشت افسانه کوچک بسیار شیرین و با الفاظ معمولی عامیانه است که خیلی جالب توجه خواننده می باشد.»

بنا بر پژوهش «سید فرید قاسمی»- که مجموعه سه جلدی «مطبوعات
کتابگذار: تاریخ نشریات ادواری حوزه کتاب در ایران» حاصل پژوهش او در تاریخ روزنامه نگاری درباره کتاب است، نخستین نشریه ادواری خاص و مستقل در زمینه کتاب در ایران مجموعه ای است با عنوان «کتاب» که به مدیریت مرحوم حاج محمد رمضانی در سال ۱۳۱۱ خورشیدی انتشار یافت.

«محمد رمضانی» ^(۱) که برخی به او لقب پدر کتاب ایران داده اند و من البته تعبیر بنیان گذار سازمان دهی نشر معاصر ایران را دقیق تر می دانم از نسل ناشران ایرانی شیفته کتاب است که به دنیای روزنامه نگاری کتاب و وسیع تر از آن، اطلاع رسانی کتاب خدمت های بی بدیلی کرده اند.

مجله «طهران مصور»، در شماره دی ماه ۱۳۰۸ گزارش می دهد که حداقل ثلث کتاب هایی که در چند سال اخیر در ایران منتشر شده است حاصل تلاش در موسسه «کلاله خاور» است که رمضانی آن را در ۱۳۰۲ به راه انداخت. او همچنین با بنیانگذاری مجله «شرق» در ۱۳۰۳ آغاز گر راهی بود که به فعالیت اهل دانشی که می توان آن ها را مرورگران کتاب دانست در حوزه ترویج کتاب منجر شد.^(۲)و(۳) نخستین سردبیران مجله شرق، «نصرالله فلسفی» و «سعید نفیسی» بودند که راه آنان در مرورگری کتاب (BOOK REVIEW)، بعد ها با تاسیس «دانشگاه تهران» و توسعه کتابخانه ها و رشد دانش نوین کتابداری توسعه یافت. راهی که مرور گران کتاب برجسته ای را به وجود آورد که سال ها پس از آن به سردبیری ایرج افشار ^(۴) راهنمای کتاب را منتشر کردند.

فرض بنیادین و مشترک روزنامه نگاری کتاب و دانش کتابداری و صنعت نشر، آن است که انتشار کتاب و مقاله صرف نظر از مضمون آن، رخدادی است که باید به ثبت آن پرداخت.

ثبت روشمند و معرفی دقیق و راهنمایی مخاطب در کیفیت دست یابی به اثر اصولی است که رشد آگاهی جامعه بدون آن ممکن نیست.^(۵) این راهی است که درایران صرف نظر از بیش از ۲۰ قرن سابقه تاریخی در نگهداری و ثبت کتاب، در دوران معاصر و طی حدود صد سال همزاد نوگرایی در ایران بوده است.

باوجود چنین پیشینه ای، که بخش عمده آن نتیجه تلاش بخش خصوصی و نهاد های حرفه ای مانند «اتحادیه ناشران و کتاب فروشان» است و با وجود رشد کمی و تنوعی که در معرفی کتاب در ایران در دهه های۶۰ و ۷۰ رخ داد شاید بتوان بیست و یکمین نمایشگاه بین الملی کتاب تهران را یک گام بلند به سوی بازگشت دانست.

برای نخستین بار به طور سازمان یافته در برگزاری این نمایشگاه تلاشی برای پنهان کردن واقعیت های نشر ایران دیده می شود. تلاش یرگزار کنندگان برای دادن نمایشی دینی و دولتی از نشر، که از آن به «نشر سالم» تعبیر می شود افزون بر بستن راه بر حضور کتاب هایی که پیش از دولت فعلی اجازه انتشار یافته اند و در تنگنا نهادن ناشران مستقل (که مقاومت آنان در مقابله با این شرایط حتی با وجود تهدید به تحریم نمایشگاه و نامه های اعتراض به وزیر ارشاد در سال گذشته به جایی نرسید) تا به آنجا پیش رفته است که در گزارش آماری سایت نمایشگاه مرحوم «مهدی الهی قمشه ای» که در حدود ۳۵ سال پیش در گذشته است به عنوان پر کار ترین مترجم سال ۱۳۸۶ معرفی می شود.

متاسفانه نهاد های اصلی که در دهه های ۷۰ و ۸۰ برای اطلاع رسانی در باره کتاب بنا نهاده شدند، مانند «خانه کتاب»، به دلیل ماهیت دولتی همزمان با تغییر سیاست در دولت به جای این که به کارکرد اصلی خود پایبند باشند دراجرای سیاست پنهان سازی واقعیت های نشر و کتاب در ایران ناگزیر از همراهی با مدیریت دولتی نشر هستند.

این تحول نشان می دهد که نمی توان به دوام توسعه دولتی نشر و کتاب خوانی دل بست و بسیاری از اقدامات مدیران دولتی – همچون من در سال هایی که امکانی فراهم می آید- بناکردن خانه ای بر سراب ناپایداراست. آزادی نشر و اطلاع رسانی آزاد نشر تنها با توسعه بخش خصوصی ممکن است.

در چنین شرایطی، روزنامه نگاری مستقل کتاب در ایران اهمیت بیشتری می یابد. اگرچه فرایند سانسور روزنامه نگاری کتاب را هم بی نصیب نگذاشته است اما به هر حال توجه هرچه بیشتر روزنامه نگاران کتاب به چنین پدیده هایی بخشی از تلاش برای حفظ تاریخ فرهنگی ایران است.


• افزون بر متن: 
 1- برای دیدن زندگی و تلاش های محمد رمضانی،  نگاه کنید به:
کتاب : به کوشش سید فرید قاسمی/ نشر مرکز/تهران۱۳۸۰

 ۲ – برای اطلاع از یک فهرست نگاری از نشریات کتاب در ایران، این جا را نگاه كنید.

 ۳ – برای دیدن نمونه امروزی از تلاش ناشران در اطلاع رسانی کتاب که از طریق نشریه و اینترنت که از سوی انتشارات کاروان انجام می گیرد، این جا را نگاه کنید.

 ۴ – برای دیدن زندگی و آثار ایرج افشار، این جا را نگاه کنید.

 ۵ – برای دیدن یک نمونه خوب از مرور کتاب که توسط دانشگاه ها و کتابخانه ها انجام می شود، این جا را نگاه کنید.